Γιατί καταψηφίστηκε μαζικά το νέο Σύνταγμα της Χιλής;

CHILE DECIDE - PLEBISCITO CONSTITUCIONAL 2022 - 04 DE SEPTIMBRE DE 2022 -  YouTube

Περισσότερα για τους αμεσοδημοκρατικές διαδικασίες στη Λατινική Αμερική μπορείτε να βρείτε:

  • Για Χιλή και Ουρουγουάη στο τεύχος Φεβρ. 2016 του “ΔΗΜΟΨΗΦΙΣΜΑΤΟΣ”, εδώ
  • Για Κολομβία στο τεύχος Νοεμ.-Δεκ. 2016 του “ΔΗΜΟΨΗΦΙΣΜΑΤΟΣ”, εδώ.

Το παρόν Σύνταγμα της Χιλής είχε ψηφιστεί το 1980 από τη χούντα του Αουγκούστο Πινοσέτ αλλά είχε περάσει διάφορες τροποποιήσεις έκτοτε, με πρώτη αυτή του 1989 από τον ίδιο τον Πινοσέτ, έτσι ώστε να έχουν βελτιώθει και εκδημοκρατιστεί αρκετοί από τους περιορισμούς που προέβλεπε αρχικά. Παρόλα αυτά, ήταν διάχυτη η άποψη ότι η χώρα χρειαζόταν νέο Σύνταγμα και όχι απλές τροποποιήσεις του προηγούμενου.  

Το έναυσμα δόθηκε το 2019 με τις μαζικές διαδηλώσεις εναντίον της φτώχειας και των ανισοτήτων, που συνδέονται σε μεγάλο βαθμό με τις αγκυλώσεις του Συντάγματος. Το 2020 έγινε δημοψήφισμα για να αποφασιστεί από το εκλογικό σώμα αν χρειάζεται νέο Σύνταγμα ή όχι, και αν ναι, μέσα από ποιά διαδικασία. Το 78,3% των ψηφοφόρων ψήφισε υπέρ ενός νέου Συντάγματος, ενώ το 79,2% ψήφισε υπέρ της πρότασης για Συντακτική Εθνοσυνέλευση από αντιπροσώπους που θα εκλεγούν αποκλειστικά για αυτό το σκοπό έναντι της πρότασης για ένα μεικτό σώμα εκλεγμένων αντιπροσώπων και κοινοβουλευτικών. Το Μάϊο του 2021 έγιναν οι εκλογές για τη Συντ. Εθνοσυνέλευση, μαζί με τις περιφερειεακές και δημοτικές εκλογές που οδήγησαν στο σχηματισμό ενός σώματος 154 αντιπροσώπων, εκ των οποίων οι 17 θέσεις ήταν προγραμματισμένο να δοθούν σε αντιπροσώπους των αυτόχθονων ιθαγενών, ενώ υπήρχε ποσόστωση για ίση εκπροσώπηση ανδρών και γυναικών. Να σημειωθεί ότι οι αντιπρόσωποι ανήκαν σε 12 διαφορετικούς σχηματισμούς ενώ υπήρχαν και λίγοι ανεξάρτητοι. Μετά από συζητήσεις που ξεπέρασαν το χρόνο, έδωσαν προς ψήφιση το κείμενο του νέου Συντάγματος με 388 άρθρα. 

Το 3ο βήμα της διαδικασίας δημιουργίας ενός νέου Συντάγματος με δημοκρατικές διαδικασίες έγινε την 4η Σεπτεμβρίου 2022 όταν οι ψηφοφόροι με εντυπωσιακά μαζική συμμετοχή που ξεπέρασε το 85% (85.8%) απέρριψε το προτεινόμενο νέο Σύνταγμα με ποσοστό 61,8% των ψηφισάντων. Η διαφορά σε απόλυτους αριθμούς ξεπέρασε τα 3 εκατομμύρια (7,88 έναντι 4,86 εκατομ. πολιτών) υπογραμμίζοντας εμφατικά ότι δεν πρόκειτο απλώς για ζήτημα μερικών χιλιάδων ψήφων, ούτε μπορεί να “εξηγηθεί” από την προσφιλή και “εύκολη” επιλογή να στοχοποιηθούν κάποιοι λίγοι φανατικοί και γραφικοί (που αναμφισβήτητα υπήρξαν κι εδώ όπως υπάρχουν σε κάθε πλευρά κάθε ψηφοφορικής διαδικασίας). Τι συνέβη όμως και ένα νέο Σύνταγμα, που πασιφανώς επιθυμούσε η μεγάλη πλειοψηφία των πολιτών και το οποίο δημιουργήθηκε μέσα από δημοκρατικές διαδικασίες, τελικά απέτυχε με τρόπο παταγώδη και εκκωφαντικό; Ένα κείμενο μάλιστα που το αμερικ. περιοδικό ΤΙΜΕ είχα χαρακτηρίσει ως “από τα πλέον δημοκρατικά και αριστερά κείμενα στο κόσμο” και ο βρετανικός Guardian ως “το πιο προοδευτικό σύνταγμα”! 

Όσα αναφέρονται παραπάνω είναι τα γεγονότα όπως συνέβησαν, τα οποία αποδεικνύουν την τεράστια διάσταση μεταξύ του τελικού αποτελέσματος και της αρχικής επιθυμίας για αλλαγή. Η ερμηνεία των αιτιών για αυτή τη διάσταση είναι λιγότερο εύκολο να προσδιοριστεί, καθώς υπάρχουν αντικειμενικές δυσκολίες. Καταρχάς δεν υπάρχουν δεδομένα για ποια ήταν τα τμήματα του νέου Συντάγματος που προκάλεσαν τη λαϊκή δυσαρέσκεια καθώς το κείμενο ψηφίστηκε ως σύνολο και όχι κατ’ άρθρο. Επιπλέον, οι πληροφορίες μας έρχονται δια μέσου τρίτων ειδησεογραφικών μέσων – αγγλόφωνων – και είναι χρωματισμένες από την πολιτική οπτική του κάθε μέσου. Θα επιχειρήσουμε όμως να εξετάσουμε κάποια στοιχεία που ανακύπτουν από την αρθρογραφία και, τέλος, να επισημάνουμε κάποια συμπεράσματα για την ποιότητα της δημοκρατικής διαδικασίας, τα πλεονεκτήματα της και τη σύγκριση με το ελβετικό σύστημα. 

Η δημοσιογραφική ανάλυση

Είναι γεγονός ότι το τελικό κείμενο δέχτηκε εξαρχής σκληρή κριτική και πάντοτε βρισκόταν πίσω στις δημοσκοπήσεις. Ωστόσο, η τελική διαφορά ήταν τόσο απροσδόκητα μεγάλη που υπογραμμίζει το μέγεθος της διάστασης με την κοινή γνώμη. Ένα κομμάτι της κριτικής αφορούσε τις οικονομικές του διαστάσεις, ειδικά τα τμήματα που θεωρούνταν ότι περιορίζουν την “ελεύθερη αγορά” στην προσπάθεια να απελευθερωθούν οι δυνατότητες παρέμβασης της κυβέρνησης στη φορολογία, τα εργασιακά δικαιώματα, το δικαίωμα στη στέγη, την υγεία και την ασφάλιση. Η κριτική προέρχονταν κυρίως από τους Φιλελεύθερους, ήταν αναμενόμενη και επικεντρωνόταν κυρίως στους κινδύνους για μείωση των επενδύσεων. Αν θυμηθούμε όμως ότι η κύρια αιτία που πυροδότησε τη διαδικασία αυτή ήταν η διόγκωση της ανισότητας, μπορεί να υποθέσει κάποιος ότι η κριτική αυτή μπορεί να εξηγήσει μόνο ένα μικρό κομμάτι της αντίθεσης στο νέο Σύνταγμα.

Δύο αλληλοσυμπληρούμενες άλλες ερμηνείες, αρκετά δημοφιλείς σε μερικούς κύκλους επειδή απαλλάσσει τους θιασώτες της από την ανάγκη αυστηρής αυτοκριτικής, είναι η δικαιολογία της “μαζικής παραπληροφόρησης” και της “ψήφου διαμαρτυρίας” για τις αποτυχίες αντιμετώπισης σημαντικών κοινωνικών προβλημάτων (όπως η εγκληματικότητα) από τον αριστεριστή Πρόεδρο Gabriel Boric. Ως προς το πρώτο, γνωρίζουμε από την ακαδημαϊκή έρευνα, ότι οι διαφορές στις δαπάνες επικοινωνίας μόνο σε μικρό βαθμό μπορούν να εξηγήσουν κάποιες οριακές διαφορές στην έκβαση ενός δημοψηφίσματος (και όχι αυτήν την τεράστια διαφορά μεταξύ της επιθυμίας για αλλαγή και της μαζικής απόρριψης της ίδιας της αλλαγής). Το δεύτερο σημείο είναι πιο σύνθετο. Σε πρώτο επίπεδο είναι αστείο να ισχυριστεί κάποιος ότι ο λαός απέρριψε ένα ικανοποιητικό νέο Σύνταγμα μόνο και μόνο από αντίδραση στον Boric. Σε ένα δεύτερο επίπεδο όμως μπορεί να υποτεθεί ότι οι πολίτες είδαν το νέο Σύνταγμα ως προσπάθεια των κύκλων του Προέδρου να τους επιβάλει τις ίδιες αποτυχημένες πολιτικές σε μια ακόμη πιο ανελαστική μορφή. Αν ισχύει κάτι τέτοιο όμως, τότε δεν μιλάμε για “τυφλή αντίδραση” αλλά για μια πολύ ώριμη απόφαση των πολιτών να απορρίψουν επιλογές που δεν απαντούν στα προβλήματα τους. Το επιχείρημα της “αντίδρασης στον Boric” στην πραγματικότητα μάλλον δικαιώνει όσους μιλάνε για απόρριψη των ίδιων των πολιτικών του Συντάγματος.   

Είναι αλήθεια ότι ασκήθηκε σφοδρή κριτική στις λεγόμενες “κοινωνικές” προβλέψεις του νέου Συντάγματος που φαίνεται ότι έρχονταν σε ευθεία ρήξη με τις προσδοκίες ενός μεγάλου μέρους του εκλογικού σώματος που όμως ήταν σύμφωνο με τις ρυθμίσεις στον οικονομικό τομέα. Μάλλον εδώ ήταν που κρίθηκε η αποτυχία του. Οι προβλέψεις αυτές φαίνεται να προέρχονται από την ατζέντα της “δικαιωματιστικής” (“αφυπνισμένης/woke”) Αριστεράς σε ένα ευρύ φάσμα πεδίων: από τις ποσοστώσεις στη δημόσια διοίκηση για τις γυναίκες, πρόβλεψη για αμβλώσεις και επιβολή αλλαγών στο θεσμό της οικογένειας μέχρι την κατοχύρωση των δικαιωμάτων της Φύσης (αναγνωρίζοντας ποτάμια και παγετώνες ως “πρόσωπα”!) και των ζώων, ή το δικαίωμα βέτο σε κυβερνητικές πολιτικές που παραχωρούσε στους αυτόχθονους ιθαγενείς. Οι αλλαγές ήταν πολλές, ριζοσπαστικές και αφορούσαν σχεδόν όλες τις πτυχές του κοινωνικού βίου με τρόπο δεσμευτικό και απόλυτο και ξέφευγαν από την εντολή που είχαν δώσει οι εκλογείς στους αντιπροσώπους της. Όπως φαίνεται, η “δικαιωματιστική” Αριστερά παρερμήνευσε την εντολή για μείωση των οικονομικών ανισοτήτων ως ρεσάλτο για ριζική αλλαγή όλης της κοινωνίας, σε τομείς που οι εκλογείς πιθανότατα δεν αντιλαμβάνονταν τέτοια ανάγκη ή διαφωνούσαν πλήρως με μια τέτοια ατζέντα. 

Ο χιλιανός συγγραφέας Ariel Dorfman μέσα απ’τον Guardian ενώ στέκεται για λίγο στο ζήτημα της “παραπληροφόρησης και των δαπανών επικοινωνίας” αλλά και στο επιχείρημα της “ψήφου διαμαρτυρίας στον Boric” δεν τους δίνει μεγάλη έκταση. Αντίθετα, εντοπίζει το πρόβλημα αποκλειστικά στα δικαιώματα που παραχωρούνται στους αυτόχθονες ιθαγενείς, θεωρώντας το αποκλειστικά υπεύθυνο για την αποτυχία. Είναι κι αυτός ένας έμμεσος τρόπος αποφυγής της αυτοκριτικής, κατηγορώντας το λαό για “ρατσισμό”, ενώ ως προς τα υπόλοιπα δηλώνει βέβαιος ότι όλες οι άλλες “μεταρρυθμίσεις” χαίρουν της εμπιστοσύνης της μεγάλης πλειοψηφίας. Το πρόβλημα είναι ότι αφενός ο Dorfman είναι προκατειλημμένος (ξεκινά το άρθρο δηλώνοντας για την αποτυχία “ομολογώ ότι θρηνώ”) ενώ δεν παρουσιάζει κανένα τεκμήριο που να αποδεικνύει ότι αυτή ήταν η μόνη ή έστω η καθοριστική παράμετρος για την απόρριψη ενός κατά τ’άλλα πολύ προοδευτικού και επιθυμητού Συντάγματος. 

Πιο εύλογο δείχνει να υποθέσει κάποιος ότι υπήρξαν πολλά προβληματικά σημεία στο νέο Σύνταγμα. Όπως κάνει το ηλεκτρονικό περιοδικό “Spiked!” που υπογραμμίζει με έμφαση ότι “…το προτεινόμενο νέο σύνταγμα στην πραγματικότητα θα περιόριζε τα δημοκρατικά δικαιώματα των πολιτών” καθώς ο Boric και οι ακτιβιστές το είδαν ως ευκαιρία να ενσωματώσουν στο Σύνταγμα τις ιδέες τους περί κοινωνικής αλλαγής, ιδέες που προφανώς δεν μοιράζονταν μαζί τους η πλειοψηφία των πολιτών! Έτσι, η προσπάθεια απαλλαγής από ένα καταφανώς αντιδημοκρατικό και ελιτίστικο Σύνταγμα που ευνοούσε δυσανάλογα κάποιες μικρές οικονομικές ολιγαρχίες, αδράχτηκε ως ευκαιρία από την αντίθετη πλευρά για ένα εξίσου περιοριστικό και αντιδημοκρατικό κείμενο που ευνοούσε κάποιες άλλες, εξίσου μικρές αλλά ηχηρές μειοψηφίες. Οι ιταλοί κοινωνιολόγοι όπως ο Βιλφρέδο Παρέτο ή ο Γκαετάνο Μόσκα θα είχαν μερικές πολύ ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις να κάνουν για τον τρόπο με τον οποίο κάποιες “δραστήριες” μειοψηφίες ερμηνεύουν το μαζικό αίτημα για κοινωνική αλλαγή ως αφορμή για να αντικαταστήσουν τις κραταιές ελίτ με νέες. 

Κάποια πολιτικά συμπεράσματα 

Σε πολιτικό επίπεδο τα παραπάνω προσφέρονται ως υλικό για ενδιαφέροντα συμπεράσματα για την αξία και τη δύναμη των αμεσοδημοκρατικών θεσμών ως όπλο προστασίας της κοινωνίας, ειδικά αν χρησιμοποιήσουμε ως υπόδειγμα αναφοράς την Ελβετική Συνομοσπονδία (*)

  1. Η διαδικασία αυτή υπογραμμίζει τη διαφορά μεταξύ του (ολιγαρχικού) Κοινοβουλευτισμού και της Δημοκρατίας (της άμεσης, δηλαδή της αυθεντικής). Στην πρώτη η εντολή αντιπροσώπευσης ερμηνεύεται ως “λευκή επιταγή” που ο τύποις “εντολοδόχος” μπορεί να εξαργυρώσει όπως θέλει χωρίς να υπολογίζει τους εντολείς-πολίτες. Αντίθετα, στα δημοψηφίσματα δεν κρίνονται οι υποσχέσεις ή ο χαρακτήρας του αντιπροσώπου αλλά μόνο το τελικό παραγώμενο, δηλαδή οι κυβερνητικές αποφάσεις ή τα νομικά κείμενα. Στην περίπτωση της Χιλής οι ακτιβιστές θεώρησαν ότι μπορούσαν να αγνοήσουν τους εντολείς τους και να νομοθετήσουν με βάση τις ιδέες ή τις ιδεοληψίες τους. Η Άμεση Δημοκρατία δεν τους επέτρεψε όμως να ολοκληρώσουν το σχέδιο τους. 
  2. Ένα δεύτερο συμπέρασμα αφορά την υποτιθέμενη επίδραση των “δημαγωγών” που χρησιμοποιείται ως αχυράνθρωπος-”μπαμπούλας” από τις ελίτ για να απειλήσουν: ο “απλός λαός” ξεγελιέται εύκολα με υποσχέσεις και παραχωρήσεις. Όπως φαίνεται, οι υποσχέσεις για μείωση των ανισοτήτων δεν ξεγέλασαν τους ψηφοφόρους για να δεχτούν ένα Σύνταγμα με ριζοσπαστική κοινωνική μηχανική που δεν ζήτησαν. Παρόμοια στάση έχουμε δει και σε άλλες περιπτώσεις σε όλον τον κόσμο (π.χ. στα Ολυμπιακά Δημοψηφίσματα – δες σχετικό κείμενο και βίντεο)
  3. Το μεγάλο πλεονέκτημα της Ελβετικής αμεσοδημοκρατίας είναι η επιδίωξη (πραγματικών) ευρέων συναινέσεων μετά από διάλογο. Οι πολιτικοί εξετάζουν διεξοδικά και σφαιρικά το πρόβλημα με τη βοήθεια ειδικών και στελεχών της δημόσιας διοίκησης, προσδιορίζουν τις περισσότερες δυνατές εναλλακτικές και προχωρούν σε ειλικρινή διάλογο με την κοινωνία με στόχο την επίτευξη της ευρύτερης δυνατής συναίνεσης. Αν ο διάλογος είναι ψεύτκος και προσχηματικός, όσοι αγνοούν τη λαϊκή εντολή “τιμωρούνται” στο δημοψήφισμα! Στην περίπτωση της Χιλής δεν έγινε προσπάθεια ευρείας συναίνεσης αλλά αντίθετα προσπάθεια επιβολής “μαγικών” λύσεων από μικρές μειοψηφίες. 
  4. Τέλος, για όσους εξετάζουν επιφανειακά τα ζητήματα, η απόρριψη του Συντάγματος εκ πρώτης φαίνεται ως αποτυχία της δημοκρατίας, αν δεχτούμε ότι στόχος κάθε πολιτικής διαδικασίας είναι να υπάρξει τελικά κάποια “Απόφαση”. Είναι αλήθεια ότι όσο πιο αυταρχικό είναι ένα καθεστώς, τόσο υψηλότερα τα ποσοστά “επιτυχίας”, μόνο που αυτό μπορεί να περιλαμβάνει καλές, μέτριες, κακές ή και άθλιες Αποφάσεις (δείτε τι συνέβη με τα Μνημόνια, όπου ο αυταρχισμός οδήγησε σε 100% “επιτυχία” – ότι ερχόταν απ’έξω, ψηφιζόταν). Η αξία και η δύναμη της Δημοκρατίας (της άμεσης, δηλαδή της αυθεντικής) έγκειται ακριβώς εδώ, στη δυνατότητα του πολίτη να φιλτράρει και να απορρίψει το νομοθετικό προϊόν που είναι κακό και άθλιο, δηλαδή εναντίον των αρχών, των αξιών και των συμφερόντων του. 

Τα 4 συμπεράσματα δεν είναι ανεξάρτητα μεταξύ τους αλλά συνδέονται με ένα ακόμη στοιχείο: τη Θεσμική Φύση του Δημοψηφίσματος αυτού. Η “Αποτυχία” του 4ου συμπεράσματος οφείλεται εν πολλοίς σε όσα περιγράψαμε στα πρώτα 3 Συμπεράσματα. Αν η όλη διαδικασία είχε εφαρμοστεί σε ένα πολιτικό σύστημα όπου η προσφυγή στο Δημοψήφισμα δεν είναι προνόμιο των πολιτικών ελίτ αλλά είναι θεσμοθετημένο, άμεσο δικαίωμα του κάθε πολίτη και εξασκείται συχνά-πυκνά κάθε χρόνο, τότε οι αντιπρόσωποι του θα γνώριζαν ότι δεν μπορούν να συμπεριφερθούν με τον τρόπο που περιγράφουν τα 3 πρώτα συμπεράσματα. Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η τεράστια διαφορά μεταξύ των θεσμικών δημοψηφισμάτων και όσων γίνονται περιστασιακά και μόνο μετά από “άδεια” των πολιτικών. 

Επίλογος

Δεν είναι σαφές ακόμη τι πρόκειται να συμβεί στη Χιλή. Ήδη οι κύκλοι που καλλιεργούν την ιδέα περί “αποτυχίας” (κατά το 4ο συμπέρασμα πιο πάνω) μιλούν για νέα Συνταγματική πρόταση απ’το Κοινοβούλιο ή τη Γερουσία. Η έλλειψη θεσμικού πλαισίου μετατρέπει τους πολίτες από εντολείς σε επαίτες. Ελπίζω να μην γίνει δεκτή η πρόταση αυτή αλλά να επαναληφθούν οι εκλογές για Συντακτική Εθνοσυνέλευση και αυτή τη φορά να τιμωρηθούν όσοι αποπειράθηκαν να “καπελώσουν” τη διαδικασία με τις ιδέες τους. Οι αντιπρόσωποι ΟΦΕΙΛΟΥΝ να εκφράζουν τους εκλογείς τους – διαφορετικά τιμωρούνται στα δημοψηφίσματα!  

Χρ. Δαγρές


(*) Η έννοια του υποδείγματος δεν συνεπάγεται ούτε σιωπηρή αποδοχή ότι οι θεσμοί λειτουργούν άμεμπτα ή αλάνθαστα στην Ελβετία, ούτε ότι μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως μοντέλο για πιστή αντιγραφή αδιαφορώντας για τις τοπικές ιδιαιτερότητες. Αντίθετα λειτουργεί ως υπόδειγμα προς σύγκριση δεδομένου ότι είναι το μόνο μοντέλο διαρκούς λειτουργίας και βελτίωσης των θεσμών αυτών για περισσότερο από 1.5 αιώνα με εφαρμογή στην πράξη σε εθνικό επίπεδο. 


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s