Επιστροφή στη Δημοκρατία

Το παρακάτω μεταφρασμένο απόσπασμα προέρχεται από το άρθρο του Wes Tirey με τίτλο “Επιστρέφοντας στη Δημοκρατία” (Revisiting Democracy) που δημοσιεύτηκε στο TELOScope (14 Ιουνίου 2012, www.telospress.com/revisiting-democracy/). Το άρθρο παρουσιάζει το δοκίμιο του Αλέν ντε Μπενουά (Alain de Benoist) “Democracy Revisited” που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Telos αριθμ. 95 (Άνοιξη 1993). 

To δοκίμιο βρίσκεται επίσης στη συλλογή δοκιμίων του Μπενούα “Democracy and Populism: The Telos Essays”, που εκδόθηκε από την Telos Press τον Οκτώβριο του 2018. Η συλλογή συστήνεται ανεπιφύλακτα για τις τολμηρές όσο και αντιδημοφιλείς σε συγκεκριμένους κύκλους (που διεκδικούν το μονοπώλιο στη νοηματοδότηση των εννοιών της Δημοκρατίας και του Λαϊκισμού) απόψεις που εκφράζει με τεκμηριωμένο και πειστικό τρόπο ο Μπενουά. Το απόσπασμα εκφράζει αρκετά παραστατικά τις απόψεις του Μπενουά και σίγουρα λειτουργεί ως ερέθισμα για όσους θέλουν να εμβανθύνουν στις έννοιες αυτές πέρα από τις τετριμμένες (και συχνά λανθασμένες) κοινοτυπίες του λιμπεραλισμού και του αστικού κοινοβουλευτισμού.  

Ζητώ συγνώμη για τα όποια μεταφραστικά σφάλματα και αστοχίες. Ένας διανοούμενος του διαμετρήματος του Μπενουά – παρά τον φαινομενικά απλό και σαφή λόγο του – απαιτεί υψηλού επιπέδου και εμπειρίας μεταφραστή. Όποιος μπορεί να ανατρέξει με ευχέρεια στο αγγλικό κείμενο, πρέπει να το κάνει και αν έχει να προτείνει βελτιώσεις θα γίνουν ανεπιφύλακτα δεκτές. Θεωρώ όμως ότι όσοι δεν μπορούν να κατανοήσουν με ευχέρεια το πρωτότυπο, μπορούν, έστω και σε κακή μετάφραση, να διαβάσουν εξαιρετικά ενδιαφέρουσες – και για πολλούς άγνωστες – πτυχές των εννοιών της δημοκρατίας και της κοινότητας. Μακάρι αυτές οι κακομεταφρασμένες ιδέες να τους βοηθήσουν να αποκτήσουν καλύτερη κατανόηση της δημοκρατίας, του έθνους και του (ψευτοδημοκρατικού) αστικού κοινοβουλευτισμού.


(…) Όπως εξηγεί ο Μπενουά “η έννοια της δημοκρατίας δεν εμφανίστηκε στη σύγχρονη πολιτική σκέψη πριν από τον 18ο αιώνα,” ενώ ο Μοντεσκιέ “όριζε τη δημοκρατία ως μία μορφή διακυβέρνηση μέσω της αντιπροσώπευσης”. Αυτό, ασφαλώς, έρχεται σε αντίθεση με τη θέση του Κορνήλιου Καστοριάδη ότι η μοναδική αποδεκτή μορφή δημοκρατίας είναι η άμεση – “η αντιπροσώπευση είναι πολιτική αυτοαποξένωση του πολιτικού σώματος.”

Ωστόσο είναι σπάνιο κάποιος να ανατρέξει στα ιστορικά παραδείγμα που παρουσιάζει ο Μπενουά όταν σκέπτεται περί δημοκρατίας. Το πιθανότερο είναι να σκεφτεί το Αθηναϊκό μοντέλο. Για τους Αθηναίους, δημοκρατία 

“σήμαινε πρώτα και κύρια μία κοινότητα πολιτών, δηλαδή ανθρώπους που συγκεντρώνονται στην εκκλησία (ekklesia)” [2]. Οι πολίτες ομαδοποιούνταν αναλόγως του δήμου (deme) στον οποίον ανήκαν, μια έννοια με γεωγραφικό, κοινωνικό και διοικητικό περιεχόμενο. Ο όρος δήμος (demos), Δωρικής προέλευσης, αναφέρεται σε ανθρώπους που διαβιούν σε μία συγκεκριμένη περιοχή, με ορισμένο κοινωνικό στάτους. Σε κάποιο βαθμό, ο δήμος (demos) και το έθνος (ethnos) συμπίπτουν εννοιολογικά: η δημοκρατία δεν μπορεί να νοηθεί σε σχέση με το άτομο, αλλά μόνο με την πόλη (polis) ως οργανωμένη κοινότητα. Οι δούλοι εξαιρούνταν από τις ψηφοφορίες όχι επειδή ήταν δούλοι αλλά επειδή δεν ήταν πολίτες. Αυτό μοιάζει σοκαριστικό σήμερα αλλά, τελικά, ποιά δημοκρατία δίνει εκλογικά δικαιώματα σε άτομα που δεν είναι πολίτες της;” 

Επιπλέον, για τους Αθηναίους, η έννοια της ελευθερίας [3] (συχνά ενσωματωμένη στη σύγχρονη πολιτική ρητορική που επικαλείται τη “δημοκρατία”) “είναι μία λειτουργία που συνδέεται με την καταγωγή κάποιου.” Γράφει παρακάτω ο Μπενουά: 

“Αρχικά, η έννοια της ελευθερίας δεν ταυτιζόταν με την ελευθεριότητα – δηλαδή τη ρήξη των δεσμών του ανθρώπου με την κοινότητα. Αντιθέτως, υπονοούσε την έννοια του κληρονομικού δικαιώματος, ως το μόνο που εξασφαλίζει την ελευθερία. Έτσι, όταν οι Έλληνες μιλούσαν για ελευθερία δεν είχαν στο μυαλό τους το δικαίωμα κάποιου να απορρίψει την καθοδήγηση από την πόλη ή το δικαίωμα του να απελευθερωθεί από τους περιορισμούς στους οποίους υπόκειται κάποιος ακριβώς επειδή είναι πολίτης. Αντιθέτως, εννοούσαν το δικαίωμα και την πολιτική δυνατότητα, εγγυημένη από τους νόμους, να συμμετέχουν στη ζωή της πόλης, να ψηφίζουν στη γενική συνέλευση, να εκλέγουν δημόσιους λειτουργούς κ.α. Η ελευθερία δεν νομιμοποιούσε την απόσχιση αλλά, αντιθέτως, καθαγίαζε το ακριβώς αντίθετο της, δηλαδή τους δεσμούς που έδεναν τους πολίτες με την πόλη. Δεν νοούνταν η ελευθερία ως “αυτονομία” αλλά η ελευθερία ως “συμμετοχή”. Δεν ήταν μια έννοια που εκτείνονταν πέρα από τα όρια της κοινότητας αλλά ασκούνταν αποκλειστικά εντός του πλαισίου της πόλης (polis). Η ελευθερία σήμαινε την πιστή ακολούθηση των αποφάσεων.”

Επιπλέον, “[μ]εταξύ των Ελλήνων τα άτομα ήταν ελεύθερα επειδή (και μέχρι του σημείου όπου) η πόλη τους ήταν ελεύθερη.” Αυτό σημαίνει ότι η πόλη λειτουργούσε σε καθεστώς ισότητας εφόσον οι πολίτες συμμετείχαν στις πολιτικές δραστηριότητες της πόλης. Ωστόσο “[γ]ια τους Έλληνες η ισότητα ήταν απλώς ένα από τα μέσα για τη δημοκρατία”. Επιπροσθέτως, “[α]υτή η ισότητα των δικαιωμάτων δεν συνεπάγονταν καθ’οιοδήποτε τρόπο τη φυσική ισότητα”, αλλά ήταν μάλλον το εξής: 

“Η ισότητα όλων των πολιτών ως προς το δικαίωμα να συμμετέχουν στη γενική συνέλευση δεν σήμαινε ότι ήταν όλοι φυσικά ίσοι (ούτε ότι πρέπει να προτιμάται κάτι τέτοιο). Σήμαινε μάλλον ότι το προνόμιο του να είναι πολίτης συνίστατο στο δικαίωμα να επωφελείται από την ισότιμη ταύτιση του με την πόλη και στο δικαίωμα να ψηφίζει.” 

Και συνεχίζει ο Μπενουά: 

“Στα μάτια των αρχαίων Ελλήνων φυσικό θεωρούνταν το ότι οι πολίτες συμμετείχαν στην πολιτική ζωή όχι επειδή το αξίωναν κάποια παγκόσμια και απαράγραπτα δικαίωματα του “ανθρώπου αφ’εαυτού του”, αλλά από το γεγονός της κοινής ιδιότητας του πολίτη. Σε τελική ανάλυση, η κρίσιμη έννοια εδώ δεν είναι η ισότητα αλλά η υπηκοότητα. Η Δημοκρατία των Ελλήνων ήταν ένα πολιτικό καθεστώς όπου όλοι οι πολίτες θωρούσαν τις ελευθερίες τους θεμελιωμένες σε μία εγγυημένη ισότητα που τους νομιμοποιούσε να απολαμβάνουν αστικά και πολιτικά δικαιώματα.”

Ωστόσο, διαρκώς γίνεται σύγκριση μεταξύ των αρχαίων και των σύγχρονων δημοκρατιών, και “[π]εριέργως, είναι η σύγχρονη δημοκρατία που χρησιμοποιείται ως κριτήριο για να αξιολογηθεί η αρχαία”. Όμως, καθώς η δημοκρατία γεννήθηκε στην Αθήνα, το παράδειγμα αυτής “θα έπρεπε να χρησιμοποιείται ως το υπόδειγμα της αυθεντικής δημοκρατίας.”

Επομένως, εάν κάποιος θέλει να επανέλθει στη δημοκρατία πρέπει να επανέλθει στην Αθηναϊκή δημοκρατία. Δεν εξυπακούεται από αυτό ότι πρέπει κάποιος να επανέλθει απολύτως στους τρόπους τους οποίους εφάρμοζαν οι Αθηναίοι για τη λήψη πολιτικών αποφάσεων. Στην πραγματικότητα “σημαίνει να επαναοικειοποιηθούμε και να προσαρμόσουμε τις έννοιες του “λαού” και της “κοινότητας” στον σύγχρονο κόσμο”. 

Σημειώσεις                   

1. Κορνήλιος Καστοριάδης “The Problem of Democracy Today”. Το δοκίμιο “τα προβλήματα της δημοκρατίας σήμερα” βρίσκεται στη συλλογή “Οι ομιλίες στην Ελλάδα” από τις εκδόσεις Ύψιλον/βιβλία (2000). 

2. (Σημείωση Μετάφρασης): Σε παρένθεση οι λέξεις που είναι στα ελληνικά στο πρωτότυπο.

3. (Σημείωση Μετάφρασης): Ο Μπενουά αντιπαραβάλει δύο πολύ διαφορετικές εκδοχές της “ελευθερίας”, την ελευθερία μιας συλλογικότητας (κοινότητας) την οποία περιγράφει με τη λέξη liberty έναντι της ατομοκεντρικής ελευθερίας που δεν αναγνωρίζει δικαιώματα αξιολόγησης ή περιορισμού της από το κοινωνικό σύνολο, για την οποία χρησιμοποιεί τη λέξη freedom. Παρακάτω μεταφράζω την πρώτη ως “ελευθερία” και τη δεύτερη ως “ελευθεριότητα”, για τις οποίες χρησιμοποιώ πλάγια γραμματοσειρά (italics).


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s