Gersau: η μικρότερη δημοκρατία στον κόσμο

Το Γκερσάου (Gersau) για περίπου 5 αιώνες υπήρξε η μικρότερη δημοκρατία στον κόσμο και ο πρώτος και σταθερότερος σύμμαχος της Ελβετίας, όταν ακόμη ονομαζόταν “Αιώνια Συμμαχία”. Σήμερα είναι απλώς μία από τις 6 επαρχίες (bezirk) του καντονιού του Σουήτζ (Schwyz – ένα από τα 3 ιδρυτικά καντόνια, από το οποίο προήλθαν το όνομα και η σημαία της Ελβετίας). Εύλογα να αναρωτηθεί κάποιος “τι μας ενδιαφέρει όμως η ιστορία ενός μικρού κομματιού ελβετικού καντονιού έκτασης 24 τετρ. χιλιομέτρων;” [1]. Όντως, η ιστορία αυτής της αρχαίας μικροδημοκρατίας (οι ίδιοι, στο τέλος της ύπαρξης τους ως ανεξάρτητη πολιτική οντότητα, αυτοαποκαλούνταν “altfrye Republik Gersau«, δηλαδή “αρχαία, ελεύθερη δημοκρατία του Γκερσάου”) δεν βρίσκεται ούτε ως υποσημείωση στα βιβλία της ιστορίας της δυτικής ευρώπης, ωστόσο η δημιουργία, εξέλιξη, ακμή και τελικά η απορρόφηση της από την Ελβετία αποτελούν μια μικρογραφία των ιστορικών γεγονότων και των ιδιαιτεροτήτων που οδήγησαν την αρχαία συμμαχία των ανεξάρτητων αλπικών καντονιών στο κατώφλι της σύγχρονης ομοσπονδιακής, αμεσοδημοκρατικής μορφής που έχει σήμερα. 

To Γκερσάου βρίσκεται στις ακτές της λίμνης της Λουκέρνης, περίπου 15 χλμ ανατολικά της Λουκέρνης. Εκτός από τη νότια πλευρά του που βλέπει στη λίμνη το υπόλοιπο περιβάλλεται από ψηλά βουνά, γεγονός που αφενός το προστάτευε από εξωτερικές επιδρομές, αφετέρου διαμορφώνει ένα ήπιο και ευχάριστο μικροκλίμα που το κάνει οικιστικά ελκυστικό. Η πρώτη αναφορά στο Γκερσάου βρίσκεται το 1064 σε έγγραφα του μοναστηριού Muri, στο οποίο οφείλει ετήσια δοσίματα σε τρόφιμα και χρήματα, έχοντας παραχωρηθεί σε αυτό από τους Αψβούργους, υποχρέωση που παραμένει σε ισχύ για τους επόμενους αιώνες. Το 1359 σύμφωνα με επίσημο έγγραφο της “Αιώνιας Συμμαχίας” των 4 καντονιών [2] Uri, Schwyz, Underwalden [3] και Λουκέρνη, επιβεβαιώνεται ότι οι κώμες Γκερσάου και Weggis έγιναν “προστατευόμενοι” σύμμαχοι τους το 1332. Τα 4 καντόνια έκτοτε έγιναν προστάτιδες δυνάμεις και, ενίοτε, ανεξάρτητοι διαμεσολαβητές για τη μικροσκοπική, ανεξάρτητη δημοκρατία. Σύντομα ωστόσο οι δύο κωμοπόλεις θα πάρουν πολύ διαφορετικούς δρόμους. Tα δικαιώματα κυριαρχίας (lordship) του Weggis πέρασαν στην οικογένεια Hertenstein η οποία τελικά συμμάχησε με τη Λουκέρνη και το Weggis ενσωματώθηκε στο καντόνι. 

Αντίθετα, η de jure και de facto ανεξαρτησία του Γκερσάου οριστικοποιήθηκε το 1390 όταν οι κάτοικοι του εξαγόρασαν τα φεουδαλικά δικαιώματα στην περιοχή από την οικογένεια von Moos [4], στην οποία έδιναν όρκο υπακοής μέχρι τότε. Σύμφωνα με τα αρχεία φαίνεται ότι οι κάτοικοι αποταμίευαν με πολλές στερήσεις επί δεκαετίας για να εξαγοράσουν την ανεξαρτησία τους. Η έννοια της Ανεξαρτησίας εκείνη την εποχή σήμαινε ουσιαστικά ότι οι κάτοικοι μπορούσαν φέρουν όπλα και να σχηματίζουν στρατιωτικά αγήματα, να συνάπτουν συμμαχίες, να ορίζουν τη φορολογία τους, τους κανονισμούς αυτοδιοίκησης και (το σημαντικότερο) να δικάζουν οι ίδιοι τις υποθέσεις της περιοχής τους “χωρίς την επιβολή ξένων κριτών” [5]. Ουσιαστικά, το Γκερσάου έγινε μία από τις “ελεύθερες, αυτοκρατορικές πόλεις”, δηλαδή πόλεις-κράτη εκτός του φεουδαρχικού συστήματος, που τυπικά ωστόσο ανήκαν (υπό την ευρύτερη έννοια) στην γερμανική αυτοκρατορία. Το γεγονός αυτό αναγνωρίστηκε με έγγραφο του αυτοκράτορα Σιγιμούνδου την 31η Οκτωβρίου 1433. 

Όπως και στις περισσότερες περιοχές της αγροτική, γερμανόφωνης Ελβετίας κεντρικό και κυρίαρχο πολιτικό όργανο της κοινότητας ήταν η ανοιχτή συνέλευση των ενήλικων, αρρένων πολιτών (Landsgemeinde) [6]. Η συνέλευση ενέκρινε τις αποφάσεις του συμβουλίου, νομοθετούσε και εξέλεγε τον Δήμαρχο, το συμβούλιο και τους δικαστές αλλά δεν δίκαζε. Στο 9μελές δημοτικό συμβούλιο, που αποτελούσε την εκτελεστική εξουσία της δημοκρατίας, προήδρευε ο Δήμαρχος (Landammann) ενώ ο κάθε σύμβουλος μπορούσε να διορίσει έναν ή δύο ελεγκτές ως βοηθούς του. H δικαστική εξουσία αποτελούνταν από 7μελές εκλεγμένο δικαστήριο για αστικές υποθέσεις και από ένα 27μελές δικαστήριο για ποινικές υποθέσεις που το αποτελούσαν οι σύμβουλοι με τους ελεγκτές. Τέλος, η πόλη διέθετε ικρίωμα και ποδοκάκκη για την επιβολή θανατικών ποινών και άλλων σωματικών τιμωριών. 

Το Γκερσάου παρά το μικρό του μέγεθος (ως ανεξάρτητη οντότητα δεν ξέπερασε τους 2 χιλ. κατοίκους ούτε στην ακμή του κατά το 18ο αιώνα) στάθηκε πάντοτε δίπλα στους Ελβετούς συμμάχους του, όποτε του ζητήθηκε, και τους συνέδραμε με 50-100 στρατιώτες. Το 1386 οι πηγές αναφέρουν ότι στρατιώτες του Γκερσάου συμμετείχαν στην ιστορική μάχη του Sempach που θεμελίωσε την ανεξαρτησία των 4 καντονιών απέναντι στους Αψβούργους. Σύμφωνα με μία τοπική παράδοση οι άντρες του Γκερσάου στη μάχη αιχμαλώτισαν το λάβαρο του κόμητα Ρούντολφ Χοενζόλλερν, το οποίο βρισκόταν μέχρι το 1732 στην εκκλησία της πόλης ως τρόπαιο. Επίσης συμμετείχαν στον πόλεμο του Schwyz με τη Ζυρίχη το 1440, στη μάχη εναντίον του Καρόλου της Βουργουνδίας (1476), στη νίκη των καθολικών επί των προτεσταντών στο Kappel (1531), στον πρώτο και τον δεύτερο θρησκευτικό πόλεμο του Villmergen (1656 & 1712) [7] και στην καταστολή της εξέγερσης των προτεσταντών στο Toggenburg (1664). Επίσης, είναι πιθανόν ότι οι στρατιώτες του Γκερσάου συμμετείχαν στη νίκη του Σουηβικού πολέμου το 1499 (με την οριστική απελευθέρωση της Ελβετίας από την επικυριαρχία της Αυτοκρατορίας).

Πέρα από τις εξωτερικές πολεμικές συγκρούσεις το Γκερσάου αντιμετώπισε και έντονες εσωτερικές έριδες κατά περιόδους, όπως τη διαβόητη “υπόθεση Kuttel” και τη “διαμάχη του βουτύρου” (1770). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η πρώτη καθώς δείχνει την οργανική σχέση που είχαν γενικά οι ελβετικές κοινότητες με την έννοια του “ανήκειν στην κοινότητα”. Η οικογένεια Kuttel, μαζί με άλλες 4, έγιναν δεκτές ως μέλη της κοινότητας (ως οικογένειες, όχι ως “άτομα”!) το 1528 με τη ρητή προϋπόθεση ότι αυτοί και οι απόγονοι τους θα σέβονται την κοινότητα και τις αποφάσεις της. Το 1634 ωστόσο ένας Kuttel έκανε δημοσίως ένα μειωτικό σχόλιο που απαξίωνε το προνόμιο του πολίτη. Το σχόλιο προκάλεσε τεράστιες αντιδράσεις στην κοινότητα και με ανοιχτή συνέλευση ήραν την υπηκοότητα όλων των Kuttel και των Zweier (οι άλλες 3 οικογένειες είχαν σβήσει χωρίς απογόνους) επειδή δεν τήρησαν τη συμφωνία που έκαναν οι οικογένειες τους πριν από έναν αιώνα. Ωστόσο οι Kuttel θεώρησαν ότι αδικήθηκαν από την απόφαση και ζήτησαν να κριθεί η απόφαση από ανεξάρτητους διαιτητές των 4 κανονιών. Τελικά, το Δεκέμβριο του 1635 η επιδιαιτησία δικαίωσε τους Kuttel, βάζοντας κάποια επώδυνα όρια στην ανεξαρτησία λήψης αποφάσεων που είχε η μικροσκοπική δημοκρατία. Παρά την οριστική απόφαση, οι οικονομικές “ποινές” που επιβλήθηκαν – αλλά και η τρωθείσα εθνική αξιοπρέπεια των κατοίκων – θα κάνει την υπόθεση αυτή μια χρόνια πληγή που άργησε να επουλωθεί.  

Το πρώτο μισό του 18ου αιώνα το Γκερσάου θα γνωρίσει σημαντική οικονομική ανάπτυξη κυρίως με την ύφανση μεταξωτών υφασμάτων (η οικοτεχνία ήταν ένα σημαντικό εισόδημα για τις, ουσιαστικά, ημιαγροτικές οικογένειες της ελβετικής υπαίθρου για πολλούς αιώνες, όπως δείχνουν παραδείγματα όπως της Βασιλείας, της Ζυρίχης και του Σανκτ Γκάλλεν). Η οικονομική ευμάρεια όμως δεν θα διαρκέσει για πολύ καθώς το Γκερσάου καταλήφθηκε μαζί με την υπόλοιπη Ελβετία από τους Γάλλους του Ναπολέοντα τον Μάϊο του 1798, παρά την ενεργό και μεγάλη (για το μέγεθος της πολίχνης) κινητοποίηση των στρατιωτών του. Κατά το διάστημα της γαλλική κατοχής ενσωματώθηκε στο Schwyz και ακολουθούσε τις διοικητικές διαιρέσεις που επέβαλαν οι Γάλλοι. Το 1813, μετά τη λήξη της κατοχής, προσπάθησε να αποκαταστήσει το προηγούμενο καθεστώς ανεξαρτησίας αλλά τα 22 καντόνια, επικαλούμενα τη συνθήκη της Βιέννης, δεν δέχτηκαν την ύπαρξη ανεξάρτητου εδάφους εντός της συνομοσπονδίας. Το 1817 με απόφαση της ελβετικής Δίαιτας το Γκερσάου ενσωματώθηκε – παρά τις διαμαρτυρίες – στο Schwyz. Τελικά, οι κάτοικοι του αποδέχτηκαν υποχρεωτικά την απόφαση δίνοντας οριστικό τέλος στη μικρότερη δημοκρατία του κόσμου μετά από ζωή περίπου 4,5 αιώνων! 

Η ιστορία του Γκερσάου αντανακλά όντως την ιστορία της Ελβετίας σε μικρογραφία. Είναι η ιστορία μιας κοινότητας οικογενειών που με τη σκληρή δουλειά, την ένοπλη άμυνα, τις έντιμες συμμαχίες και την προσήλωση στην έννομη τάξη κατόρθωσαν να επιβιώσουν ως μία ανεξάρτητη πολιτική οντότητα μέχρι την περίοδο που ανέτηλε το “μοντέρνο” ευρωπαϊκό, κεντρικό κράτος (σαφώς πιο αποδυναμωμένο στο ελβετικό μοντέλο αλλά πάντα παρόν) που δεν άφηνε χώρο σε τέτοια ιστορικά και πολιτικά αξιοπερίεργα. 


[1] Για να δοθεί ένα μέτρο σύγκρισης, η έκταση του Γκερσάου αντιστοιχεί χονδρικά στο ένα εκατοστό του νομού Γρεβενών και στο ένα έκτο του πριγκιπάτου του Λιχτενστάιν. 

[2] Τα 3 ιδρυτικά καντόνια του 1291 με την προσθήκη της Λουκέρνης το 1332.

[3] Το Underwalden σήμερα είναι διαιρεμένο σε 2 “μισά” καντόνια, το Obwalden και το Nidwalden. 

[4] Σύμφωνα με άλλη πηγή (“The Swiss Spectator”) λόρδοι-κύριοι του Γκερσάου ήταν οι von Freienbach. Αρχικά, το 1333, οι Αψβούργοι είχαν παραχωρήσει ως υποθήκη την περιοχή στους Rudolf von Freienbach και Jost von Moos, ωστόσο η εξαγορά των δικαιωμάτων το 1390 έγινε μόνο από τους αστούς της Λουκέρνης Johann, Peter και Agnes von Moos. Πιθανόν, κάποια στιγμή τα δικαιώματα των von Freienbach παραχωρήθηκαν στους von Moos. 

[5] Από την αρχή του σχηματισμού της ελβετικής συμμαχίας η προστασία από την επιβολή ξενόφερτων κριτών/δικαστών ήταν ίσως ο κυριότερος στόχος των κατοίκων των καντονιών. Τότε αναφέρονταν κυρίως στην απειλή να τους σταλούν δικαστές από τους μεγάλους γερμανικούς οίκους των Χοενζόλερν και των Αψβούργων, αλλά ακόμη και σήμερα βρίσκει εφαρμογή το ίδιο επιχείρημα (συχνά προβαλλόμενο από το πατριωτικολαϊκό SDV) για τους “κριτές” από την Ε.Ε.

[6] Η γενική συνέλευση είναι σήμερα το κυρίαρχο πολιτικό όργανο για τις αποφάσεις που αφορούν ζητήματα της επαρχίας, και εκλέγει τον ammann και το 7μελές επαρχιακό συμβούλιο.

[7] Το Γκερσάου, μαζί με τους 4 συμμάχους-προστάτες του, παρέμειναν κατά κύριο λόγο πιστές περιοχές πιστές στον καθολικισμό μετά τη Μεταρρύθμιση και συμμετείχαν στις πολιτικο-θρησκευτικές συγκρούσεις που συχνά είχαν ταράξει τα ελβετικά καντόνια για αρκετούς αιώνες.


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s